Na przestrzeni wieków można zauważyć istotne ewolucje w postrzeganiu i traktowaniu dzieci. Współcześnie dzieciństwo kojarzy się z czasem bezpieczeństwa, zabawy i nauki nowych rzeczy, ale nie zawsze tak było. Najlepiej obrazują to dzieła literackie wybitnych pisarzy i poetów z różnych epok.
Spis treści
Czym jest motyw dziecka w literaturze?
Temat motywu dziecka ma bogate i zróżnicowane aspekty. Dzieła od wieków zwracają uwagę na niewinność, radość, oraz czasem tragiczny los najmłodszych. Czas dzieciństwa w literaturze bywa arkadyjskim, a także może być pełen niespodziewanych i smutnych wydarzeń. Jego ukazanie różni się pod względem sposobu opisywania, jak i samego kontekstu społecznego oraz wartości z nim związanych. Bywa też różnie interpretowane i ukazywane przez pryzmat kultury i czasu, w którym tworzył dany autor. Portret dziecka może pełnić różnorodne role, od symbolicznych do realistycznych, wzbogacając tym samym treść literacką.
Przykłady motywu dziecka w literaturze różnych epok
Motyw dziecka w literaturze manifestuje się poprzez przedstawienie świata dziecięcego, beztroskiej radości i zabawy, a także cierpienia lub tragedii, jaką doświadcza bezbronne dziecko. Przykłady takiego motywu można znaleźć w dziełach wielu znaczących pisarzy. Takie lektury pozwalają czytelnikowi zanurzyć się w świat dzieci i zobaczyć go z ich perspektywy, dlatego warto zapoznać się z najważniejszymi dziełami, które poruszają tę tematykę.
Jak Jan Kochanowski ukazywał dziecko w swoich „Trenach”?
Dziecko jako bohater literacki w polskim dziele pojawiło się po raz pierwszy w okresie renesansu. Wówczas Jan Kochanowski, który jest jednym z najważniejszych poetów, stworzył cykl dziewiętnastu „Trenów”. Motyw dziecka jest tutaj jednym z centralnych tematów, a autor porusza go w kontekście osobistej tragedii w chwili śmierci Urszulki, zgłębiając zarazem uniwersalny wymiar straty i żałoby. Zmarła dziewczynka miała zaledwie trzy lata. Podmiot liryczny ukazuje ją jako bezbronną istotę, pozbawioną grzechu. Bardzo szczegółowo przedstawia jej typowe, codzienne zachowania, opisuje także strój oraz wykonywane gesty i ruchy.
Po śmierci dziecka Kochanowski zadaje pytanie o życie pozagrobowe, odnosząc się tym samym do głębszych przemyśleń filozoficznych, dotyczących sensu życia, cierpienia i nadziei na życie wieczne. Jego dzieło dotyka doświadczeń, z którymi wielu ludzi może się identyfikować, co sprawia, że wiersze te stają się powszechnie zrozumiałe i wzruszające.
„Dziady” cz. II Adama Mickiewicza jako przykład epoki romantyzmu
W literaturze epoki romantyzmu dziecięce motywy często były uosabiane przez bohaterów, którzy zaznali śmierci w bardzo młodym wieku. Przykładem takiego dzieła są „Dziady” cz. II Adama Mickiewicza. Utwór opisuje starosłowiański, ludowy obrzęd tytułowych „dziadów”, w czasie którego przywoływane są duchy przy pomocy Guślarza, przewodnika i wieszcza kontaktującego się ze światem zmarłych.
Motyw ten zostaje zobrazowany w postaci dwojga dzieci Józia i Rózi, które należą do kategorii duchów lekkich. Przybywają na obrzęd jako trzepoczące skrzydełkami aniołki. Żyją w raju, szczęśliwe wiecznymi zabawami, ale ich dusze nie mogą poznać niebiańskiego pokoju, nie zaznawszy ziemskiej goryczy. Istnienie ludzkie jest bowiem powiązane z goryczą. Dopiero podarowanie ziarenka gorczycy pozwala dostać się do nieba.
Dziecko w „Nie-Boskiej komedii” Zygmunta Krasińskiego
Zygmunt Krasiński w „Nie-Boskiej komedii” podjął tematykę dziecka niezwykłego na przykładzie losów Orcia, syna hrabiego Henryka. Chłopiec dzięki modlitwom swojej matki zostaje poetą i już od najmłodszych lat przejawia ogromny talent. Nie jest w stanie prowadzić normalnego życia, ponieważ poezja przenika każdy aspekt jego codzienności, dlatego znacząco odróżnia się od swoich rówieśników, szybko staje się dojrzały i cechuje go ogromna wrażliwość. Potrafi również przewidywać przyszłość, co okazuje się dla niego przekleństwem.
Przyczyną jego przedwczesnej śmierci staje się rewolucja. Orcio ginie zabity przez przypadkową kulę podczas oblężenia okopów św. Trójcy. Jego postać symbolizuje motyw dziecka, któremu szczęście i normalne dzieciństwo zostało odebrane przez pragnienie jego matki o posiadaniu syna poety. Poprzez opisanie losów bohatera dziecięcego, Krasiński w swoim dziele eksponuje destrukcyjne wpływy społeczeństwa na niewinne dusze.
„Janko Muzykant” Henryka Sienkiewicza
Nowela „Janko Muzykant” autorstwa Henryka Sienkiewicza opowiada o małym i zaniedbanym chłopcu z biednej wiejskiej rodziny, będącym uosobieniem dziecięcej niewinności. Tytułowy bohater posiada wielkie uzdolnienia muzyczne, ale także jest bardzo słaby i chorowity. Pewnego razu zakrada się do dworu i dotyka skrzypiec, których dźwięk bardzo go fascynuje. W wyniku tego zostaje posądzony o próbę kradzieży i poddany chłoście. Kara doprowadza do śmierci biednego dziecka.
Na przykładzie Janka autor pragnął w swoim utworze ukazać koszmar nieszczęśliwego dzieciństwa ubogich, których uzdolnienia i talenty są niedoceniane przez społeczeństwo. Skrzywdzeni przez los, nie mogą osiągnąć żadnego sukcesu oraz nie mają możliwości na edukację, aby zadbać o swoją lepszą przyszłość.
Dzieciństwo w „Antku” Bolesława Prusa
Jednym z pozytywistycznych dzieł, które porusza tematykę dziecka, jest nowela pt. „Antek” Bolesława Prusa. Tytułowy bohater jest biednym, wiejskim chłopcem, którego pasją jest rzeźbienie. Przez ciężką sytuację finansową i ogrom pracy, rodzice nie mogli mu zapewnić odpowiedniej opieki. Gdy tylko podrósł, musiał opiekować się młodszym rodzeństwem oraz wypasać świnie i krowy. Chłopiec był marzycielem i nie potrafił skupić się na swoich obowiązkach, dlatego przysparzał wiele kłopotów.
Został wysłany do szkoły, gdzie profesor uczył go tylko abecadła. Przez brak pieniędzy musiał zrezygnować z nauki i udał się do kowala. Szybko nauczył się zawodu, dlatego kowal w obawie o swoje stanowisko wyrzucił chłopca. Następnie rzeźbił piękne figury, które sprzedawał za marny grosz. Nie przynosił żadnego pożytku, więc matka zdecydowała się wysłać go do miasta. Utwór ukazuje biedę oczami dziecka, które pomimo niezwykłego talentu jest niedoceniane i wykorzystywane przez innych.
Staś i Nel jako przykład dzieci w twórczości Henryka Sienkiewicza
„W pustyni i w puszczy” Henryk Sienkiewicz opowiada o pełnej przygód i niebezpieczeństw podróży z perspektywy dzieci Stasia i Nel, które zostają porwane przez Beduinów, a następnie uciekają i wędrują przez Afrykę w towarzystwie czarnoskórych niewolników: Kali i Mea. W czasie tej podróży czternastoletni Staś musi wydorośleć do końca, odrzucić chęć popisywania się i wywyższania oraz szybko stać się odpowiedzialnym nie tylko za siebie, lecz także za innych. Tak samo ośmioletnia Nel przechodzi przemianę. Doświadcza licznych trudności, przeżywając strach i śmiertelną chorobę dzięki pomocy i troskliwej opieki Stasia.
Autor, poprzez motyw dziecka, tworzy bogatą narrację, która przekracza granice wiekowe i kulturowe, podkreślając uniwersalność doświadczeń ludzkich oraz potrzebę współpracy i zrozumienia między różnymi grupami społecznymi. Dzieci stają się źródłem nadziei i siły w obliczu wyzwań podróży przez dziką Afrykę.
„Mały Książę” Antoine’a de Saint-Exupéry
„Mały Książę” to przykład literatury zawierającej liczne wątki związane z doświadczeniami dziecka, niewinnością, a także filozoficznymi refleksjami na temat ludzkiego życia, które Antoine de Saint-Exupéry przedstawił za pomocą tytułowego bohatera. Jest nim sześcioletni chłopiec, zamieszkujący samotnie niewielką planetę B-612. Jego dni trwają na nudzie, aż do momentu, gdy na jego planecie wyrasta róża. Mały Książę zachwyca się jej pięknem, a ona szybko to wykorzystuje i staje się kapryśna oraz oczekuje coraz więcej uwagi. Główny bohater decyduje się opuścić swój dom i udać w podróż między innymi planetami. Dzięki niej poznaje, czym jest miłość, przyjaźń i śmierć. Jest także rozczarowany zachowaniem dorosłych.
Na przykładzie Małego Księcia pisarz twierdzi, że świat byłby o wiele łatwiejszy gdyby był postrzegany z perspektywy dziecka. Bowiem dziecięce podejście do życia jest proste, bez uprzedzeń i złożoności. Bohater przez swoją podróż zaczyna zdobywać doświadczenie życiowe, a jego czystość zostaje częściowo utracona. Jego bezpośredniość pomaga wydobyć ukryte znaczenia i ukazuje kontrast z fałszem i hipokryzją dorosłego świata.
Motyw dziecka w innych dziełach
Przegląd różnorodnych utworów literackich jest kluczowy dla pełniejszego zrozumienia, jak w różnych kulturach i czasach kształtowano wyobrażenie o dziecku, dlatego warto zapoznać się również z innymi przykładami:
- „Alicja w krainie czarów” Lewisa Carrolla – dziewczynka trafia we śnie do magicznego świata wyobraźni, w którym przeżywa liczne przygody i poznaje wiele innych postaci.
- „Anielka” Bolesława Prusa – Anielka i jej brat Józio wychowują się w biedzie i trudnych warunkach domowych. Bankructwo, pożar domu, śmierć matki i strata psa sprawiają, że bohaterka umiera.
- „Tadeusz” Elizy Orzeszkowej – tytułowy bohater to dwuletni chłopiec, który pochodzi z bardzo biednej rodziny. Pewnego razu goniąc kolorowego ptaszka, wpada do stawu i tonie.
- „Ania z Zielonego Wzgórza” Lucy Maud Montgomery – utwór opowiada historię sieroty Ani Shirley, która omyłkowo trafia pod opiekę Maryli i Mateusza na Zielonym Wzgórzu.
- „Dolina Issy” Czesława Miłosza – autor powraca wspomnieniami do krainy swego dzieciństwa, opisując dzieje Tomasza Surkonta, którym opiekują się dziadkowie.
- „Oskar i pani Róża” Erica Emmanuela Schmidta – dzieło ukazuje przyjaźń pomiędzy nieuleczalnie chorym chłopcem i wolontariuszką.
Podsumowanie
Wielu autorów motyw dziecka uczyniło jednym z ważniejszych tematów prozy i poezji. Bowiem dzieci, stojące na granicy między światem niewinności a doświadczeniem, stwarzają fascynujące pole do eksploracji. Ich obecność w utworach literackich umożliwia ukazanie kontrastów między spostrzeżeniami i poglądami dziecka a dorosłych, badanie procesu dojrzewania oraz refleksję nad ludzkim doświadczeniem. Motyw ten staje się nie tylko narzędziem do zrozumienia natury ludzkiej, ale także powodem dla głębszych refleksji filozoficznych i społecznych.
Brak Komentarzy