Literatura jest miejscem, w którym można spotkać różnorodne style i gatunki literackie, w tym także groteskę. Groteska w literaturze to kategoria estetyczna, która odwołuje się do zabawnych, dziwacznych, a często również tragicznych elementów. W tym artykule omówimy, czym jest groteska, jakie są jej cechy i zastosowanie w literaturze oraz jak wpływa na estetykę dzieła literackiego.
Spis treści
Co oznacza termin „groteska” w literaturze?
W XV wieku, odkrywając podziemne ruiny pałacu cesarza Nerona w Rzymie, natrafiono na mozaiki przedstawiające niezwykłe stworzenia, łączące cechy roślin, zwierząt i ludzi w karykaturalny sposób. Nazwano je groteskami, od włoskiego „grotta”, co oznacza „podziemia” lub „jaskinię”. Pierwotnie termin ten odnosił się do dziwacznych, absurdalnych motywów plastycznych, lecz z czasem zaczął być stosowany także w literaturze jako nazwa jednej z metod kreowania świata przedstawionego.
Definicja i geneza
Groteska to kategoria estetyczna, która polega na przedstawianiu świata w sposób logicznie zdeformowany, karnawałowy, a czasem nawet absurdyzujący. Ten stylistyczny zabieg ma na celu zawiesić obraz rzeczywistości między pięknem i brzydotą, tragizmem i komizmem. Geneza groteski sięga różnych epok i historii sztuki, gdzie różni autorzy zaczęli wykorzystywać elementy groteski w swoich dziełach literackich. Za największych twórców kategorii groteski uznać można Brunona Schulza, Witolda Gombrowicza i Samuela Becketta.
Funkcje groteski polegają na przejaskrawieniu pojęć przeciwstawnych, takich jak patos i trywialność, oraz na dekonstrukcji świata pozbawionego sensu. Jest to więc środek wyrazu, który pozwala autorom na zastanowienie się nad różnymi aspektami ludzkiego doświadczenia.
Cechy groteski
Groteska charakteryzuje się kilkoma cechami, które wyróżniają ją spośród innych kategorii, tworząc niezwykle oryginalny efekt. Te cechy obejmują m.in.:
- Zderzenie przeciwnych emocji – groteska wprowadza do fabuły element absurdu, prezentując świat równocześnie jako zabawny i przerażający. Poprzez połączenie tych dwóch pozornie niepasujących do siebie cech, możliwe jest stworzenie unikalnej rzeczywistości, która budzi zarówno grozę, jak i śmiech.
- Kontrastujące zestawienia – groteska opiera się na skrajnych przeciwieństwach, takich jak brzydota i piękno, fantastyka i realizm, sen i jawa, czy tragedia i komizm. W utworach korzystających z groteski rzeczywistość staje się mozaiką różnych zjawisk, które, choć różne, przeplatają się ze sobą.
- Przystosowanie lęku – w fabułach, gdzie wykorzystywana jest groteska, duża uwaga poświęcana jest oswojeniu pierwotnych lęków człowieka, jego lęków egzystencjalnych oraz koszmarów.
- Ukazanie świata jako pozbawionego sensu – absurd, obecny w fabułach groteskowych, pełni funkcję budowania obrazu rzeczywistości, w której działania człowieka oraz bieg jego życia są pozbawione sensu. Bohater, samotny i niezrozumiany, wśród kontrastowo skonstruowanej rzeczywistości, dostrzega mechanizmy ją sterujące i poddaje je ocenie.
- Przedstawienie świata w krzywym zwierciadle – wykorzystywanie karykatury, parodii, komizmu
Groteska w literaturze polskiej ma różne cechy, takie jak dramat przemijania, odzwierciedlenie absurdalnego w realiach, czy groteskowy stylizm językowy. To wszystko sprawia, że po poznaniu groteski doświadczamy zdumienia i dezorientacji. Mogą pojawić się uczucia nieprzyjemności, lęku, a nawet beznadziejności. Groteska budzi w nas intensywne emocje. Analizując groteskowy świat, często mówi się o koncepcji karnawalizacji.
Funkcje groteski
Funkcje groteski polegają na przejaskrawieniu pojęć przeciwstawnych, takich jak patos i trywialność, oraz na dekonstrukcji świata pozbawionego sensu. Jest to więc środek wyrazu, który pozwala autorom na zastanowienie się nad różnymi aspektami ludzkiego doświadczenia. Groteska często pełni dualistyczną rolę, starając się zarówno wyśmiać aspekty, które budzą lęk, ból czy niepokój, jak i wyrażać bunt wobec ustalonych norm i krytykować istniejący porządek społeczny. Twórcy sięgają po ten stylistyczny środek przede wszystkim wówczas, gdy chcą łamać konwencje i sprzeciwiać się dziedzictwu swoich poprzedników.
W polskiej literaturze, szczególnie w epokach, gdzie obowiązywały klasyczne kanony oparte na realizmie, takich jak barok, romantyzm i dwudziestolecie międzywojenne, groteska pojawia się we różnych gatunkach. Jej głównym celem jest często piętnowanie i potępienie konkretnych zjawisk, ale również pełni funkcję prześmiewczą, umożliwiając autorowi ironiczny i szyderczy komentarz na temat otaczającej rzeczywistości. W praktyce groteska ma posłużyć do uwypuklenia tych fragmentów świata literackiego, które są dla artysty niewygodne, problematyczne lub mają negatywny wydźwięk z jego perspektywy.
Jak groteska wpływa na estetykę dzieła literackiego?
Groteskowe elementy w dziełach literackich
Groteska wpływa na estetykę dzieła literackiego poprzez wprowadzenie różnorodnych i dziwacznych elementów, które mają na celu zaskoczenie czytelnika i skonfrontowanie go z nietypowym obrazem rzeczywistości. Jest to więc środek wyrazu, który niesie ze sobą specyficzną estetykę literacką.
Związek groteski z kategorią komizmu i tragizmu
Groteska jest również powiązana z rodzajem komizmu i tragizmu, ponieważ zawiera w sobie elementy śmiechu i absurdu, ale również często prezentuje tragiczne motywy i treści. Dzięki temu groteska stwarza nietypowe połączenie różnych tonacji i nastrojów w dziele literackim.
Funkcja estetyczna groteski
Polega na prezentacji świata w sposób komiczny, ale zarazem przekazujący pewne treści i przesłania. Jest to zatem sposób wyrażania się, który ma na celu zainteresowanie czytelnika oraz skonfrontowanie go z nietypowymi obrazami i treściami.
Przykłady literackie wykorzystujące groteskę
W polskiej literaturze wielu autorów wykorzystuje groteskę, między innymi Witold Gombrowicz w „Ferdydurke” oraz Stanisław Ignacy Witkiewicz w „Mistrzu Polikarpie ze śmiercią”. Ich dzieła prezentują różnorodne wykorzystanie groteski, zarówno w kontekście językowym, jak i motywacyjnym.
Lektury
W lekturach szkolnych często możemy dostrzec elementy groteski. Przykłady takich motywów mogą obejmować absurdalne sytuacje, karykaturalne postacie czy przerysowane sceny, które pozwalają autorom eksplorować ludzkie zachowania w niecodzienny sposób. Groteska w lekturach szkolnych nie tylko wzbogaca narrację, ale także stara się przekonać do refleksji nad ludzką naturą i społecznymi normami.
„Ferdydurke” autorstwa Witolda Gombrowicza
„Ferdydurke” to jedno z najbardziej znanych dzieł wykorzystujących groteskę. Gombrowicz prezentuje w nim absurdalny świat, w którym bohaterowie stają się ofiarami groteskowych wydarzeń i sytuacji. Przykładem jest Józio, główny bohater, mimo że od dawna jest dorosły, musi znowu chodzić do szkoły. Autor posługuje się archaizmami, a także celowo prześmiewczo stylizuje język na język charakterystyczny dla epoki literackiej, jaką był barok. Groteskowy język uczniów w szkole, którzy posługują się dziwną pseudo łaciną, oraz sposób, w jaki komunikują się parobkowie, stanowią groteskową formę w powieści, która jest niejednolita gatunkowo, łącząc cechy pamiętnika, satyry i powiastki edukacyjnej.
„Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią”
„Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią” to kolejne ważne dzieło wykorzystujące groteskę. Prezentowano w nim dziwaczną i karnawałową rzeczywistość, w której bohaterowie stają w obliczu absurdu i absurdalnych sytuacji. W dziele „Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią” wykorzystywana jest groteska poprzez motyw danse macabre. Śmierć opowiada o tańcu z całą ludzkością i nieuchronnym nadejściu dla wszystkich. Zestawienie powagi śmierci z komizmem podkreśla marność życia i nieuniknione zakończenie. Groteska oswaja lęk, czyniąc postać Śmierci nieco kapryśną i czasem nawet śmieszną, pozbawiając ją przerażającego wydźwięku. Autor używa tego środka stylistycznego, by podkreślić główne przesłanie dzieła – nietrwałość świata, czyli motyw przemijania.
„Tango” Sławomir Mrożek
W tym utworze charakterystyczną cechą jest niejednorodny styl, w którym poważne elementy przeplatają się z komicznymi. Mrożek stosuje groteskę nie tylko dla rozrywki czy zaskoczenia czytelnika, lecz także jako środek wyrazu przestrzegający przed całkowitym odrzuceniem norm. Rodzina staje się areną absurdalnych sytuacji: babcia, strażniczka tradycji, zachowuje się jak nastolatka, a Stomil, zamiast być głową rodziny, zajmuje się eksperymentami teatralnymi, co irytuje Artura. Najwyższym absurdem jest tango nad zwłokami Artura, tańczone przez Edka i Eugeniusza, symbolizujące poddanie się sile i brak zasad. Bez ograniczeń grozi chaos i anarchia, a utwór ostrzega przed zagrożeniem totalitaryzmu. Autor ukazuje, że brak zasad może prowadzić do zniewolenia, co staje się widoczne w brutalnych rządach Edka. Utwór nie tylko bawi czytelnika, lecz również skłania do refleksji nad wartością zachowania zdrowego rozsądku i przywiązania do pewnych zasad w społeczeństwie.
„Mistrz i Małgorzata” Michaił Bułhakow
Groteska odegrała kluczową rolę jako inspiracja dla tej powieści. W przedwojennej scenerii Moskwy pojawia się postać Wolanda, uosabiającego samego szatana, wraz ze swoim nieodłącznym świtą. To zjawisko staje się zapoczątkowaniem serii nieprawdopodobnych wydarzeń, co nabiera dodatkowego znaczenia, biorąc pod uwagę, że ideologia Związku Radzieckiego nie dopuszczała istnienia nadprzyrodzonych zjawisk. Cała fabuła stanowi fascynującą eksplorację kwestii dobra i zła, a sposób groteskowego i kpiącego kreowania rzeczywistości skłania czytelnika do głębszych rozważań.
„Proces” Franz Kafka
Świat pełen absurdu został również ukazany w powieści Franza Kafki zatytułowanej „Proces”. Główny bohater, Józef K., zostaje aresztowany bez zrozumienia przyczyn działań władz. Nawet po aresztowaniu stara się kontynuować swoje dotychczasowe życie, próbując znaleźć pomoc w dostępnych ścieżkach, co jednak okazuje się niezwykle trudne. Przez swoją surrealistyczną fabułę losy Józefa K. stały się przedmiotem wielu interpretacji. Mimo to, nierealność i kuriozalność opisanych wydarzeń w powieści sprawiają, że można dostrzec w niej wyraźne elementy groteski w przedstawionej wizji świata.
Inne znaczące utwory wykorzystujące groteskę
Oprócz wspomnianych lektur, w literaturze można znaleźć wiele innych przykładów wykorzystujących groteskę, zarówno w polskiej jak i światowej literaturze. Jest to zatem jeden z ciekawszych i nietypowych sposobów wyrażania się w dziele literackim.
„Czekając na Godota” Samuel Beckett
Opowiada historię dwóch bezdomnych wędrowców, którzy wyczekują przybycia osobliwego Godota. Jeden z bohaterów jest pewien, że jest mu winny przysługę, jednak jego towarzysz nie poznaje tożsamości Godota ani nie wie, o co jego przyjaciel go prosił. Główne postacie to skrajnie różne osobowości – Estragon, niezręczny mężczyzna, cechujący się jednak pomysłowością i Vladimir, który jest zadbany i lekko zarozumiały. Codziennie krzyżują swoją drogę z innymi mężczyznami – Pozzo i Lucky, ale każde spotkanie wydaje się być jakby pierwsze. Absurdalność oczekiwania na nieznanego człowieka stanowi główny motyw sztuki. Bohaterowie sukcesywnie popadają w stan psychicznego upadku, a ten proces jest przedstawiony z wyjątkowym dowcipem. Trudne tematy, jak próba samobójcza, są przedstawiane w formie groteski. Rzeczywistość, w której funkcjonują, zdaje się zanikać razem z nimi. Fabuła utworu ma na celu ukazanie ogromu tragiczności ludzkiego istnienia. Fraza tytułowa „czekając na Godota” jest symbolem oczekiwania na coś, co nigdy nie nastąpi.
„Kartoteka” Tadeusza Różewicza
„Kartoteka” to dramat autorstwa Tadeusza Różewicza, składający się z niezwiązanych ze sobą scen. Fabuła jest przedstawiona w formie tzw. strumienia świadomości, czyli techniki, w ramach której bohater prowadzi specyficzny monolog wewnętrzny – wielowątkowy, chaotyczny, odzwierciedlający dynamiczny proces myślowy. Główny bohater dramatu jest ukazany jako małe dziecko i dorosły mężczyzna w wieku kolejno 38 i 40 lat. Nie posiada jednego imienia, ale wiadomo, że pracuje jako urzędnik. Charakteryzuje go powojenna trauma, destabilizująca jego życie. Jedyną postacią, do której żywi głębokie uczucie, jest jego wujek, symbol czasów przedwojennych. W „Kartotece” tragiczne momenty przeplatają się z komizmem, a obserwacje bohatera poruszają się pomiędzy snem a jawą. Utwór jest otwarty, a jego kompozycja umożliwia czytanie poszczególnych elementów dzieła osobno lub w innej kolejności niż zapisana.
Podsumowanie
Deformacja rzeczywistości, czyli główny cel groteski, to wynik przemieszania się różnych porządków estetycznych: fantastyki i realizmu, tragedii i komedii, absurdu oraz logicznego porządku. Wewnętrzna sprzeczność świata to główna cecha groteski, w której bohaterowie, obserwują świat z własnej perspektywy, często przyjmują postawę rezygnacji, są zagubieni, karykaturalni. W literaturze groteskowej psychologia postaci często jest przekształcana w absurdalne sytuacje, co posługuje zaskakującym kontrastem między rzeczywistością a przedstawionym światem.
Brak Komentarzy