Czym jest oksymoron? Definicja i zastosowanie
Oksymoron to zestawienie dwóch słów o wzajemnie wykluczających się znaczeniach, które nadają im nowy sens. Tworzy się je poprzez połączenie rzeczownika i określającego go przymiotnika lub czasownika i określającego go przysłówka. Termin ten pochodzi z języka greckiego od określenia „oksýmōros„, powstałego ze słów: „oksýs„ (ostry) oraz „mōros„ (tępy). Inne nazwy oksymoronu to antylogia lub epitet sprzeczny.
Spis treści
Oksymoron jest jedną z figur retorycznych, nadającą tekstowi literackiemu dodatkową głębię i wyrazistość, co przyczynia się do wzbogacenia formy i treści oraz skłania do refleksji. Zestawione słowa, które w języku potocznym byłyby sprzeczne, w mowie literackiej nadają znaczenie metaforyczne, czyli stają się metaforą.
Warto wiedzieć czym jest oksymoron, znać jego definicję i zastosowanie, gdyż jest on powszechnie używany w wielu utworach literackich, tworząc wyjątkowy charakter. Zabieg ten szczególnie chętnie stosują poeci i pisarze. Połączenie wyrazów przeciwstawnych nadaje treści paradoksalny charakter, co jest jednym z charakterystycznych środków stylistycznych epoki baroku.
Przykłady zastosowania oksymoronu w literaturze
Oksymoron, będący formą epitetu sprzecznego, ma zdolność wyrażania skomplikowanych metaforycznych znaczeń. Zestawienie pojęć w mowie potocznej, które wydają się być przeciwnościami, staje się wirtualną rzeczywistością w literaturze, dzięki czemu tekst nabiera nowego sensu i zaskakuje treściami. Oksymoron to więc figura retoryczna, której wartość jest nieoceniona, W literaturze polskiej oksymoron pojawia się już od XV wieku.
Przykładami zastosowania oksymoronu w literaturze są m.in.:
- „suchego przestwór oceanu” („Stepy akermańskie” Adam Mickiewicz)
- „krwawe gody” („Lament świętokrzyski”)
- „z czteroletnią powagą” („Gęsiarka” Leopold Staff)
- „wylękniony bluźnierca” („Grande Valse Brillante” Julian Tuwim)
- ”zjadłe smakują trucizny” („Hymn do miłości ojczyzny” Ignacy Krasicki)
- „nędzna pociecha” („Sonet V” Mikołaj Sęp Szarzyński)
- „mróż gorejący, a ogień lodowy” („Vanegiar d`una innamorata” Jan Andrzej Morsztyn)
- „ciemną gwiazdę” („Przesłanie Pana Cogito” Zbigniew Herbert)
Warto znać również inne znane przykłady metaforycznych zestawień wyrazów m.in.: „ogniami leję”, „ciężkiej lekkości”, „gorzkie szczęście”, „tępy blask„, „żywy trup”, „czarna biel”, „żyjąc umieram”, czy też „głupie mądrości”.
Przykłady fragmentów utworów zawierających oksymorony
„Bóg się rodzi” Franciszka Karpińskiego
„Bóg się rodzi, moc truchleje
Pan niebiosów obnażony
Ogień krzepnie, blask ciemnieje
Ma granice – Nieskończony
Wzgardzony – okryty chwałą
Śmiertelny król nad wiekami”.
„Romeo i Julia” William Szekspir
„O! wy sprzeczności niepojęte dziwa!
Szorstka miłości! nienawiści tkliwa!
Coś narodzone z niczego! Pieszczoto
Odpychająca! Poważna pustoto!
Szpetny chaosie wdzięków! Ciężki puchu!
Jasna mgło! Zimny żarze! Martwy ruchu!”.
Przykłady zastosowania oksymoronu w języku potocznym
Łączenie wyrazów o przeciwstawnych znaczeniach, stosuje się również w mowie potocznej w celu uwydatnienia określonych emocji, dodania dowcipu, paradoksalnego efektu lub podkreślenia pewnych sprzeczności i stereotypów. Znaleźć je można w wielu powszechnych powiedzeniach m.in. „wyznaczyć ochotnika”, „współczesna historia”, „biały kruk”, „mądra blondynka”, „cicha wrzawa”, „strasznie miło”, „niezły bałagan”, „bliski dystans”,”biały murzyn”, „zimne ognie”, „uczciwy polityk”, „odgłosy ciszy”, „wirtualna rzeczywistość”.
Niektóre oksymorony występują także jako skuteczne narzędzia w reklamie np. „piwo bezalkoholowe”, „ciepłe lody” i „bezalkoholowy drink”. Stosuje się je również w wielu powiedzeniach, jak: „spieszyć się powoli”.
Jak rozpoznać figurę retoryczną, którą jest oksymoron?
Czasami oksymoron jest dużo łatwiej znaleźć w danym tekście niż inne środki literackie, ponieważ ogranicza się tylko do jednego zdania. Mimo to wiele osób potrafi mieć problem z jego rozpoznaniem w literaturze lub mowie potocznej. Aby znaleźć oksymoron w tekście, warto zwrócić uwagę na następujące elementy:
- przeciwstawne pojęcia – oksymoron zazwyczaj składa się z dwóch wyrazów o przeciwnych znaczeniach,
- sprzeczne znaczenia – oksymoron tworzy wrażenie sprzeczności lub paradoksu przez użyte słowa, które są ze sobą niezgodne, ale jednocześnie tworzą logiczną całość,
- kontekst zdania – czasem oksymoron może być subtelny i wymagać pojęcia kontekstu, aby go zidentyfikować, dlatego analiza kontekstu zdania lub wiersza może pomóc w zrozumieniu, jakie przeciwstawne idee są ze sobą połączone.
Antyteza a oksymoron
Antyteza i oksymoron to dwa środki stylistyczne, które łączy pewna logiczna sprzeczność. Antyteza skupia się na kontrastujących ideach lub sformułowaniach w jednym zdaniu, podczas gdy oksymoron polega na zestawieniu dwóch słów o przeciwnych znaczeniach, aby stworzyć paradoksalną całość. Należy pamiętać, że antyteza może obejmować nie tylko dwa słowa jak oksymoron, ale i całe zdania lub wyrażenia, często o paralelnej budowie.
Choć definicja mówi, że oba te środki wyrazu są używane w celu podkreślenia sprzeczności, kontrastu w myśleniu lub efektu paradoksu, to jednak różnią się w sposób, w jaki osiągają ten cel. W przypadku antytezy zestawiane elementy nie wchodzą ze sobą w ścisły związek składniowy. Bardziej istotne jest tu ich logiczne przeciwstawienie.
Najlepiej dostrzec tę różnicę na konkretnych przykładach antytezy np. „Nibym wolny, a jednak ciężą mi kajdany„, „Lepiej z mądrym zgubić, niż z głupim znaleźć„, „Gdy jesteśmy szczęśliwi, zawsze jesteśmy dobrzy, ale gdy jesteśmy dobrzy, nie zawsze bywamy szczęśliwi”, czy też „Musimy nauczyć się żyć razem jak bracia, jeśli nie chcemy zginąć razem jak szaleńcy”.
Podsumowanie
Oksymoron to jeden ze środków stylistycznych, który tworzy się przez zestawienie rzeczownika i przymiotnika lub czasownika i przysłówka o wykluczającym się wzajemnie przesłaniu. Jego siła tkwi w zdolności wyrażania skomplikowanych metaforycznych znaczeń oraz tworzenia związków pozornie nielogicznych, nadając treści literackiej dodatkowy wymiar i specyficzny charakter oraz wzbogacając tekst. Znajomość definicji i przykładów oksymoronów w literaturze jest niezwykle ważna i przyda się na lekcjach języka polskiego.
Brak Komentarzy