Co to jest dramat? Definicja, cechy, budowa, gatunki i odmiany rodzaju literackiego

Co to jest dramat? – definicja

Dramat to jeden z trzech głównych rodzajów literackich, występujący obok epiki i liryki. W jego skład wchodzą utwory dramatyczne, które są przeznaczone do realizacji scenicznej. Dopóki pozostają one na płaszczyźnie literackiej, można porównywać je z utworami epickimi i lirycznymi. Realizacja widowiskowa należy już do sztuki teatru.

Geneza dramatu sięga starożytnej Grecji i wywodzi się ze świąt na cześć boga Dionizosa, które wiązały się ze specjalnymi obrzędami i procesjami. W miastach odprawiano na wiosnę Dionizje Wielkie, a na wsiach jesienią Dionizje Małe. Wystawiano na nich sztuki teatralne, zwłaszcza tragedie.

Cechy dramatu

Na podstawie dramatu jako rodzaju literackiego, można wyróżnić kilka najważniejszych cech:

• Przeznaczenie do realizacji scenicznej
• Podział na akty i sceny
• Brak narratora, konstrukcja tekstu dramatu oparta na dialogach i monologach
• Występowanie tekstu głównego i tekstu pobocznego, czyli didaskaliów
• Wyrazista akcja (fatum)
• Świat przedstawiony ukazany na podstawie działań i wypowiedzi podmiotów literackich

Budowa dramatu

Strukturę tego gatunku literackiego można podzielić na budowę zewnętrzną i wewnętrzną. Budowa zewnętrzna dzieli się na akty, sceny i tekst główny, czyli wypowiedzi bohaterów z podziałem na monologi i dialogi. Budowa wewnętrzna dramatu zawiera ekspozycję z zawiązaniem akcji, rozwinięcie akcji, punkt kulminacyjny, perypetie oraz rozwiązanie akcji.  

Gatunki dramatu

Tragedia – to najstarszy gatunek dramatyczny, który swoimi początkami sięga antycznej Grecji. Jest pisany według zasady trzech jedności, czyli jedności czasu, miejsca i akcji oraz zasady decorum. Przeznaczenie odgrywa tutaj istotną rolę, ponieważ decyduje o losach bohaterów. Składa się z prologu, parodosu (pieśni towarzyszącej wejściu chóru na orchestrę), rozwoju akcji i exodosu (pieśni towarzyszącej zejściu chóru z orchestry). Przykładami są dzieła Sofoklesa: „Król Edyp” i „Antygona”.

Komedia – znana jest już od starożytności. Utwór zawiera pogodną treść i obfitującą w liczne wydarzenia akcję, która jest wolna od klęsk oraz posiada pozytywne zakończenie. Gatunek literacki, jakim jest komedia, charakteryzuje się szeregiem odmian i postaci komizmu. Przykłady komedii to m.in. „Świętoszek” Moliera i „Zemsta” Aleksandra Fredry.

Dramat właściwy – ukształtował się w czasach nowożytnych, w wyniku zerwania z zasadami większości tradycyjnych starożytnych elementów komedii i tragedii. Początkowo mianem tego gatunku literackiego określano tragikomedię. Wyróżnia się jego dwa rodzaje: dramat obyczajowo-psychologiczny i dramat romantyczny. Przykładami są „Dziady” Adama Mickiewicza oraz „Kordian” Juliusza Słowackiego.

Odmiany dramatu (m.in. dramat antyczny, dramat szekspirowski, dramat romantyczny)

Dramat obejmuje rozmaite odmiany. Są to:

• dramat antyczny, który wykształcił podstawowe gatunki dramatyczne, czyli komedię i tragedię. Wywodzi się ze starożytności. Do najbardziej znanych dramatopisarzy antycznych należy Sofokles, Ajschylos, Eurypides i Arystofanes.
• dramat szekspirowski, związany z twórczością Williama Szekspira. Przełamuje konwencję klasycystyczną, łączy cechy różnych gatunków, miesza tragizm z komizmem, ukazuje śmierć na scenie, wprowadza postaci fantastyki, posiada sceny zbiorowe oraz pozostawia bohaterom wolność wyboru. Przykładem jest utwór Williama Szekspira pt. „Makbet”.
• dramat romantyczny, wywodzący się z okresu romantyzmu i przełamujący klasyczne wyznaczniki gatunku. Łączy realizm z fantastyką i tragizm z komizmem. Posiada otwartą kompozycję i luźną strukturę. Podmiot literacki zazwyczaj jest nieszczęśliwym kochankiem i buntownikiem. Autorzy często tworzyli dzieła bardzo trudne lub praktycznie niemożliwe do wystawienia na scenie teatru. Przykład: „Nie-Boska komedia” Zygmunta Krasińskiego.
• dramat symboliczny, oznaczający rezygnację z dosłowności i posługiwanie się symbolem. Posiada wątki baśniowe, fantastyczne i historyczne. Może być nim „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego.
• dramat groteskowy, zawierający luźne sceny i niespójne wypowiedzi bohaterów, stosujący absurd i groteskę. Dramat groteskowy reprezentuje „Operetka” Witolda Gombrowicza, czy „Kartoteka” Tadeusza Różewicza.
• dramat jezuicki, który miał za zadanie propagować wartości i zasady religii katolickiej, moralność oraz wiarę.  Zgodnie z misją działał jako narzędzie ewangelizacji i edukacji religijnej.
• dramat satyrowy, starożytna grecka odmiana komedii, przedstawiająca motywy i postacie mitologiczne w sposób humorystyczny. Jedynym przykładem tego gatunku, który przetrwał w całości, jest „Cyklop” Eurypidesa.
• dramat liturgiczny, cieszący się dużą popularnością w okresie średniowiecza i renesansu, związany z obrzędami Kościoła katolickiego. Wraz z upływem czasu usamodzielnił się i przekształcił w misterium.
• dramat mieszczański, ukształtowany w XVIII wieku, przeciwstawiał się zasadom dramatu klasycystycznego oraz miał znaczący wpływ na rozwój nowych form inscenizacyjnych.
• dramat poetycki, posiadający swobodną kompozycję oraz poetycki język i tekst. Świat przedstawiony jest przepełniony metaforycznymi i symbolicznymi znaczeniami.
• dramat epicki, łączący w sobie elementy dramatu i epiki, co pozwala na przedstawienie epickich historii i eposów w formie teatralnej.

Podsumowanie

Dramat to jeden z trzech rodzajów literackich (obok liryki i epiki), charakteryzujący się przedstawianiem konfliktów, emocji i zdarzeń, które prowadzą do rozwoju fabuły i postaci. Głównym celem jest wzbudzenie uczuć, refleksji oraz zainteresowania odbiorcy. Dramat może przybierać różne gatunki, takie jak tragedia, komedia, czy dramat właściwy.