Matka, jako jedna z najważniejszych osób w życiu człowieka odgrywa istotną rolę również w literaturze, gdzie jej obraz przeszedł ewolucję od matki boskiej do matki cierpiącej. Ten motyw inspiruje licznych pisarzy do ukazywania różnych aspektów macierzyństwa i relacji matka-syn. W niniejszym artykule skoncentrujemy się na analizie motywu matki w literaturze, biorąc pod uwagę różnorodne wątki literackie związane z tym tematem. Prawdziwa matka kocha swe dzieci bezwarunkowo, przeżywa ich cierpienia i jest gotowa złożyć za nie największe poświęcenie.
Spis treści
Obraz motywu matki w literaturze
W literaturze, przedstawienie postaci matki nie stanowi jednolitej koncepcji. Obraz matki w literaturze opisywany jest na wiele różnorodnych sposobów, nie zawsze korzystne. W niektórych dziełach matka jest ukazywana jako osoba zdolna do poświęceń, kształtująca charakter dziecka, opoka, na której zawsze można polegać. Motyw matki często sprowadza się do pozytywnego obrazu i ukazania silnych więzi z dzieckiem. Niemniej jednak niektóre utwory literackie służą do opisania negatywnych, toksycznych relacji. W literaturze matka może być przedstawiona jako despotyczna postać, kontrolująca i destrukcyjna dla własnego dziecka.
Relacje z matką są czasem opisywane jako trudne dla obu stron, ale jednocześnie niezbędne. Opisy te skupiają się na skomplikowanej naturze relacji matki i dziecka, pod wpływem wielu czynników. Sposób, w jaki matka jest ukazywana w literaturze, zależy od tonu, tematyki utworu i tendencji obecnych w danej epoce literackiej.
Motyw matki w różnych epokach
Motyw matki stanowi niezwykle wszechstronne źródło inspiracji w literaturze, ukazując się w różnorodnych odsłonach na przestrzeni różnych epok. Od starożytnych mitów po współczesne powieści, obecność matki w literaturze ewoluuje, odzwierciedlając zmienne spojrzenie społeczeństwa na rolę matki.
- starożytność – W literaturze starożytnej można znaleźć opisy cierpiących i miłujących matek. Przykładem jest nieszczęśliwa Jokasta, królowa, matka i żona Edypa, która, dowiedziawszy się o długotrwałym kazirodczym związku, zakończyła swoje życie samobójstwem. Podobny los spotkał królową Eurydykę, małżonkę Kreona, która popełniła samobójstwo po śmierci swego syna Hajmona, gdy ten odebrał sobie życie z rozpaczy przy zwłokach ukochanej Antygony.
- średniowiecze – Jednym z najpopularniejszych motywów matki w tej epoce jest „Lament świętokrzyski”. W tym dziele Matka Boga pozbawiona jest atrybutów boskości. Nieszczęśliwa matka prosi o współczucie, pragnie obmyć krew spływającą z ran syna. Zwraca się do wszystkich matek, życząc im, aby nigdy nie musiały cierpieć tak, jak ona sama.
- oświecenie – W literaturze polskiego oświecenia znajduje się pozytywny obraz prawdziwej matki Polki, ukazany w postaci Podkomorzyny, matki Walerego z komedii Juliana Ursyna Niemcewicza pt. „Powrót posła”. Ona wychowała swoich synów, aby stali się prawdziwymi obywatelami i patriotami. Jeden z synów pełni służbę w kawalerii, drugi zajmuje stanowisko w ziemskiej administracji, a najmłodszy, Walery, jest posłem na sejm. Podkomorzyna i jej mąż są pełni miłości rodzicami, dla których dobro i szczęście dzieci są najważniejsze.
- współcześnie – W okresie drugiej wojny światowej odżywa wizerunek matki Polki, kobiety patriotki. Przykładem tego motywu jest wiersz Krzysztofa Kamila Baczyńskiego „Elegia o… chłopcu polskim”. Tekst ten przedstawia liryczny monolog matki przeżywającej rozpacz po stracie syna, który, stojąc na progu dorosłego życia, został pozbawiony szans na spełnienie swoich pięknych marzeń. Poeta prezentuje czytelnikom swoje spojrzenie na temat śmierci żołnierza, widziane przez pryzmat zrozpaczonej matki: „Zanim padłeś jeszcze ziemię przeżegnałeś ręką, czy to była kula, synku, czy to serce pękło”.
Motyw matki cierpiącej
Motyw macierzyństwa w literaturze różnych epok często jest opisywany jako doświadczenie cierpienia kobiety, która dzieli ból i stratę ze swoim ukochanym dzieckiem. Jednym z przykładów mitologicznych jest opowieść o Korze i Demeter. Demeter bogini urodzaju, doświadcza rozpaczy po porwaniu jej córki, Kory (znanej również jako Persefona), przez Hadesa, boga śmierci. Reakcja Demeter na utratę córki wpływa na płodność ziemi – gdy Persefona przebywa z matką, ziemia jest żyzna, a gdy wraca do Hadesu, ziemia staje się nieurodzajna, co jest związane z cyklem pór roku.
Obraz cierpiącej matki przedstawiony jest przez Maryję, Matkę Jezusa. Jej jedyny syn został ukrzyżowany, aby zbawić ludzkość z grzechu. Chociaż Matka Boża doświadczyła najwyższego bólu, wciąż zachowała silną wiarę i była gotowa poświęcić się dla dobra swojego dziecka. Opisywana jest jako osoba doskonała, bliska Bogu, ale jej cierpienie po stracie syna nadaje jej ludzkie oblicze. W chwili śmierci dziecka staje się matką, jak wszystkie inne – odczuwającą ból i pragnącą, aby jej syn nie doświadczał straszliwego cierpienia. Maryja jako kochająca matka Jezusa została wyniesiona za swoje cierpienia – wniebowzięta – i od tamtej pory zajmuje ważne miejsce w Kościele katolickim. Stała się symbolem doskonałej, kochającej matki oraz matki cierpiącej.
„Balladyna” Juliusza Słowackiego
Twórczość Słowackiego, jednego z najwybitniejszych polskich poetów romantycznych, również zawiera analizę motywu matki. W dramacie „Balladyna” pisarz przedstawia obraz matki kochającej bez względu na wszystko. Matka Balladyny i Aliny chciała poprawy losu swoich córek, by nie musiały one żyć w biedzie tak jak ona. Balladyna wychodzi za mąż za zamożnego rycerza, Kirsora, co umożliwia jej awans społeczny.
Jednak zaczyna odczuwać wstyd z powodu swojej ubogie matki, która nie mieści się już w nowym, wytwornym życiu Balladyny. Zaczyna traktować matkę z pogardą i niewdzięcznością, zapominając o wszystkim, co matka dla niej zrobiła. Balladyna decyduje się wyrzucić matkę z zamku. Matka jednak kocha córkę tak bardzo, że wybacza jej ten czyn. Gdy zostaje poddana torturom, nie zgadza się ujawnić imienia córki, która ją wyrzuciła, zdając sobie sprawę, że tym samym skazałaby Balladynę na śmierć. Nie jest w stanie zdradzić córki, nawet mimo niewłaściwego traktowania, jakie spotkało ją ze strony córki. Słowacki przedstawia w swoim dramacie motyw matki cierpiącej i bezgranicznie kochającej swoje dziecko, niezależnie od okoliczności i sposobu, w jaki dziecko ją traktuje.
„Treny” Jana Kochanowskiego
W „Trenach” Kochanowskiego, napisanych po stracie ukochanej córki, pojawia się postać matki Orszulki oraz matki samego poety. W trenie V, zmarła Orszulka jest porównywana do młodej oliwki, ściętej przez niecierpliwego ogrodnika i upadłej pod nogi zrozpaczonej matki i ojca. Tren VI przedstawia pożegnanie umierającego dziecka ze swoją matką, wyrażone słowami ludowej pieśni śpiewanej przez pannę młodą opuszczającą dom rodzinny. W trenie VII ukazana jest nieszczęśliwa matka Orszulki, która marzyła o pięknej i bogatej wyprawie dla córki, ale musiała zadowolić się skromnym „giezłeczkiem” z lichej tkaniny jako posagiem, w którym umieszczono ją w trumnie.
W matczynej obecności można odnaleźć ukojenie, o czym pisał Kochanowski. W trenie XIX pojawia się dawno zmarła matka poety, która przybywa, aby nieść pocieszenie swemu zrozpaczonemu synowi. Matka staje się symbolem ukojenia, oferując mądre rady życiowe. Pojawia się we śnie ze zmarłą córeczką na ręku, kojąc bolesne serce syna wiadomością, że Orszulka cieszy się wieczną szczęśliwością w niebie. Przez przedwczesną śmierć uniknęła wielu nieszczęść i cierpień, które spotykają ludzi w życiu. Matka poety apeluje do rozsądku syna, przypominając mu, że wszyscy ludzie są śmiertelni, każdy ma swój określony czas życia i śmierci.
„Dziady” Adam Mickiewicz
Rola matki w literaturze została doskonale opisana przez Adama Mickiewicza, będącego jednym z najwybitniejszych poetów romantyzmu. Jego utwory podkreślają znaczenie matki jako opiekunki i ofiary, oddającej życie za swoje dziecko, podobnie jak matka boska pod krzyżem. W dramacie „Dziady” pojawia się scena poruszającej i zrozpaczonej matki.
W wileńskim więzieniu przebywa młody Rollison, uczeń gimnazjum, dotkliwie pobity podczas śledztwa. Jego stan zdumiewa nawet senatora, który nie może uwierzyć, że chłopiec jeszcze żyje. Wkrótce matka Rollisona, towarzysząca jej niewidoma Kmitowa, odwiedza senatora. To kobieta złamana bólem, pełna rozpaczy i niepokoju o los jedynego syna. Jako wdowa, syn stanowi dla niej jedyną nadzieję. Matka jest świadoma bestialskiego pobicia syna i błaga o możliwość spotkania z nim. Ostatecznie uzyskuje zgodę tylko na spotkanie syna w towarzystwie księdza Piotra. Niestety senator postanawia się pozbyć uciążliwego więźnia w wyjątkowo podstępny sposób. Nieszczęśliwa matka przeklina oprawców syna, tracąc przytomność. Nagle, po uderzeniu pioruna, który zabił Doktora, ksiądz Piotr otrzymuje pozwolenie, aby towarzyszyć pani Rollison w ostatnich chwilach życia jej umierającego syna.
„Przedwiośnie” – dzieło Stefana Żeromskiego
Losy tragiczne spotykają również matki w literaturze epoki Młodej Polski. W swoich utworach wiele takich postaci ukazał Stefan Żeromski. Jednym z przykładów jest Jadwiga Barykowa, matka Cezarego, głównego bohatera „Przedwiośnia”. Zmuszona do małżeństwa z Sewerynem Baryką wbrew swojej woli, opuściła rodzinne Siedlce, by zamieszkać z nim w odległym i obcym Baku w Rosji. Jadwiga okazała się oddaną żoną i wzorową matką. W czasie pierwszej wojny światowej Seweryna powołano do rosyjskiej armii, skąd zbiegł do legionów Piłsudskiego. Jadwiga pozostała sama w obcym kraju z dorastającym synem. Mimo że była bardzo zależna od męża, teraz podejmowała wszelkie wysiłki, aby zapewnić swemu jedynakowi dobre warunki życia. Na początku Cezary nie zdawał sobie sprawy z bezwarunkowego poświęcenia matki, której siły stopniowo słabły. Jego uwagę skupiała fascynacja rewolucją. Dopiero po śmierci matki, która zmarła wycieńczona pracą, zdał sobie sprawę z okrucieństwa wojny i docenił wysiłki swojej miłującej matki.
Motyw matki w Biblii
Pramatką, która pojawia się w literaturze, jest biblijna Ewa – matka pierwszych ludzi, Kaina i Abla. W Biblii pojawiają się również inne matki, z których dwie są opisane w Starym Testamencie. Obie kobiety angażują się w spór dotyczący dziecka, niechętne ustąpić. W celu rozwiązania konfliktu król Salomon wydał nietypowy wyrok: zaproponował, aby dziecko rozciąć mieczem na pół i dać połowę każdej z kobiet. Prawdziwą matkę natychmiast można było zidentyfikować, gdyż ta, która rzeczywiście kochała dziecko, krzyknęła, aby nie zabijać go, a zamiast tego oddać drugiej kobiecie.
Motyw matki w Mitologii
W greckiej literaturze ukazywane są portrety matek z różnych perspektyw. W Mitologii wyróżniony jest portret matki opłakującej stratę. Doskonałym przykładem jest Niobe, dumna ze swojego macierzyństwa śmiertelniczka, która jednak naiwnie sądziła, że nie spotka jej surowa kara ze strony bogów greckich. Jej przechwałki irytująco wpłynęły na Latonę, matkę bliźniąt Artemidy i Apollona. W odpowiedzi na prośbę Latony, dzieci Niobe pozbawiły życia całą czternastkę jej potomstwa. Rozpaczającą Niobe Zeus zamienił w płaczący z żalu posąg.
Podsumowanie
W literaturze ukazuje się różnorodnie wizerunek matki, co w dużej mierze zależy od tematu oraz okresu, w jakim utwór został stworzony. W romantycznych dziełach XIX wieku często ukazywano matkę jako ofiarę poświęcającą się dla dobra swojego potomstwa, będącą uosobieniem cnoty i bezinteresowności. Przykładem może być „Nie-boska komedia” Zygmunta Krasińskiego, w której pisarz opisał postać matki cierpiącej, porzuconej przez męża, samotnie wychowującej dziecko.
Z kolei w literaturze współczesnej obserwujemy bardziej złożony obraz matki, gdzie autorzy starają się przedstawić jej wielowymiarowość, uwzględniając zarówno jej siłę, jak i ludzkie słabości. Współczesne dzieła literackie często podkreślają konflikty i wyzwania, z jakimi matki muszą się zmagać, co sprzyja bardziej realistycznemu spojrzeniu na tę ważną postać w literaturze.
Brak Komentarzy