W literaturze i sztuce motyw vanitas jest często ukazywany jako przypomnienie o nietrwałości ludzkiego życia oraz o marności wszystkiego, co ziemskie. Vanitas to łacińskie słowo oznaczające „marność”. Termin ten jest powiązany z głównym motywem Księgi Koheleta – „Vanitas vanitatum et omnia vanitas” – „Marność nad marnościami i wszystko marność”. Barok, jako epoka silnie związana z tym motywem, niesie wiele przykładów ukazujących przemijalność i kruchość ludzkiego losu.
Spis treści
Motyw vanitas w literaturze
Motyw vanitas, jak marność czy przemijanie, jest głęboko zakorzeniony w literaturze i sztuce różnych epok. Doskonale widać to w literaturze baroku, gdzie motyw ten był szczególnie wyraźny. Motyw marności w dużej mierze wywodził się z zainteresowania aspektem śmierci, nie tylko ukazując się w literaturze, ale również znajdując swoje odzwierciedlenie w sztuce, w której pojawiają się symbole czaszki, więdnące kwiaty czy klepsydry. Twórcy malarscy często wybierali umieszczenie ich na płótnach, zamiast tradycyjnych martwych natur. Sztuka zaczęła ukazywać zgniłe owoce i warzywa. W literaturze motywy vanitas miały na celu skłonienie czytelnika do głębszej refleksji, ukazując bezsens posiadania przywiązania do dóbr materialnych i zachęcając do zainteresowania się sferą duchową. Zarówno w literaturze, jak i w malarstwie, twórcy wykorzystywali konkretne symbole, których interpretacja miała wywołać określone wrażenia i skłonić do refleksji. Głównym celem motywu vanitas było przypomnienie człowiekowi o jego nietrwałości i szybkim przemijaniu.
Marność i przemijanie
Motyw vanitas pojawił się w średniowieczu, gdzie marność i przemijanie stanowiły ważny wątek literacki. Autorzy tamtej epoki skupiali się na krótkotrwałości ludzkiego istnienia oraz na niepewności, jaka towarzyszy ludzkiemu losowi. To tematy, które były często poruszane w różnych utworach, zarówno w kontekście średniowiecznym, jak i w późniejszych epokach literackich. Przykładem jest dzieło „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, które przedstawia personifikację śmierci. Celem tego dzieła było ułatwienie ludziom pogodzenia się z nieuniknionym faktem przemijania poprzez ukazanie śmierci jako postaci, z którą można prowadzić rozmowę. Twórcy starali się złagodzić lęk i niepewność związane z tym aspektem ludzkiej egzystencji.
Przykłady motywu vanitas w lekturach
Motyw vanitas można odnaleźć nie tylko w literaturze, ale też w malarstwie oraz w biblijnych księgach. Jego uniwersalność i głęboka symbolika sprawiły, że motyw ten jest przedmiotem zainteresowania wielu artystów i twórców literackich na przestrzeni różnych epok.
„Pan Tadeusz” Adam Mickiewicz
W epopei „Pan Tadeusz – czyli ostatni zajazd na Litwie…” Adam Mickiewicz maluje romantyczną wizję minionych czasów oraz uczucie tęsknoty za utraconą młodością. Ostatni rozdział przedstawia pragnienie powrotu do kraju dzieciństwa i nawiązuje do czystości pierwszej miłości. Poemat ten jest powrotem do kultury szlacheckiej, która stopniowo znika. Modlitwa do Matki Boskiej o cud przywrócenia „Ojczyzny łona” w drugiej części Inwokacji symbolizuje nadzieję na przywrócenie utraconego szczęścia.
Główny bohater, Tadeusz, powraca do swojego domu z Wilna, poszukując wspomnień sprzed lat. Mickiewicz podkreśla tymczasowość wszystkiego – ostatni zajazd na Litwie, obyczaje, nawet przedmioty codziennego użytku. Dworek w Soplicowie stanowi symbol porządku i tradycji, które znikają wraz z biegiem historii Polski. Autor pragnie, aby czytelnik odnalazł świat jego dzieciństwa, a Soplicowo staje się znakiem dawnych czasów i polskości. Zachodzące słońce w zakończeniu symbolizuje upadek świata szlacheckiego, pozostawiając łagodne i sentymentalne pożegnanie.
„Chłopi” Władysław Reymont
W powieści Reymonta pojęcie przemijania stanowi nieodłączny element życia wiejskiej społeczności. Chłopi żyją zgodnie z cyklem natury, gdzie śmierć i doczesność są integralną częścią ludzkiej egzystencji. Po okresie letnim nadejście jesieni i zimy oznacza naturalne zanikanie życia w przyrodzie, aby ponownie ożyć wiosną. Bohaterowie „Chłopów” akceptują tę nieuniknioną zależność, podążając za nią w swoim życiu i pracy.
Śmierć nie wywołuje u nich zdumienia czy niezwykłości, co sprawia, że mogą jawić się jako nieczuli. Wiedzą, że śmierć i przemijanie są nieodłącznymi elementami życia, a to zjawisko jest całkowicie naturalne. Dla nich narodziny i śmierć, zieleń drzew i opadanie liści, to wszystko składa się na wieczny cykl istnienia. Akceptacja tego cyklu wynika z harmonijnego życia z przyrodą i uważnego obserwowania jej zmian. Jednocześnie mieszkańcy wsi dążą do uczciwego i dobrego życia, świadomi, że również oni przeminą, a po śmierci zostaną ocenieni za to, w jaki sposób spędzili swój czas na ziemi.
„Lalka” Bolesław Prus
„Lalka” Prusa to dzieło, które skupia się na temacie przemijania w różnych kontekstach. Po pierwsze, autor analizuje zmiany społeczne, gospodarcze i polityczne w Polsce pod koniec XIX wieku. W tym okresie społeczeństwo znajduje się na rozdrożu istotnych transformacji, zanikają tradycyjne wartości arystokracji, ustępując miejsca nowej klasie przedsiębiorczej. Prus zręcznie ilustruje dynamiczne przekształcenia epoki.
Po drugie, przemijanie jest przedstawiane jako istotny element miłości. Główny bohater, Stanisław Wokulski, doświadcza ewolucji swoich uczuć wobec Izabeli Leńskiej. Jego miłość do niej ulega przemianie, a rozmowa ze Starskim odsłania bolesną prawdę – uczucia Wokulskiego były jedynie rezultatem wykreowanego przez niego samego wizerunku Izabeli. To bolesne uświadomienie stanowi dramatyczny przebieg motywu przemijania na płaszczyźnie osobistej dla głównego bohatera.
Motyw vanitas w literaturze baroku
Barokowy motyw vanitas jest nieodłącznie związany z marnością i przemijaniem. Własne życie oraz sens życia ludzkiego były często poruszane w utworach z tego okresu, co czyni barokową literaturę bogatym źródłem w kontekście motywu vanitas. Wiersze takich autorów jak Mikołaj Sęp Szarzyński czy Jan Kochanowski stanowią wartościowe przykłady motywu vanitas w literaturze baroku.
Dramat „Hamlet” Szekspira jest uznawany za najbardziej znany przykład wykorzystania motywu vanitas, zwłaszcza poprzez słynny monolog do czaszki. Główny bohater zmaga się z pytaniami o sens istnienia, walki o władzę i zaszczyty.
Mikołaj Sęp-Szarzyński w swoim sonecie „O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego” opisuje nieustanny ruch świata. To stanowi fundament dla jego rozważań na temat przemijania. Autor przedstawia, że śmierć nieustannie ściga człowieka, zawsze gotowa złapać go o krok. Sęp-Sarzyński, pogrążony w rozpaczy, wspomina błędy młodości i wymienia, czego należy unikać w życiu. Jedynym pozytywnym aspektem w życiu jest Bóg, w którym tkwi nadzieja na szczęśliwe życie po śmierci.
W utworze „O żywocie ludzkim” Jan Kochanowski jest optymistycznie nastawiony do świata, pozwala sobie na chwilowe zamartwienie. Dzieło ukazuje przemijanie wszelkich dóbr ziemskich, a myśl o tym nie znajduje pozytywnego usprawiedliwienia. W „Pieśni IX” autor podkreśla krótkotrwałość życia poprzez obserwację zmieniających się pór roku, opisując uniwersalność przemijania we wszystkich dziedzinach ludzkiego istnienia. Te utwory stanowią refleksyjny komentarz Kochanowskiego na temat krótkotrwałości ludzkiego bytu i nieuchronności zmian.
Motyw vanitas w Biblii – Księga Koheleta
Początek motywu przemijania sięga antyku. W biblijnej Księdze Koheleta został przedstawiony całokształt refleksji nad nietrwałością ludzkiego życia. Tekst ten analizuje sens żywota, wskazuje, że życie na tym świecie jest pozbawione sensu – wszystko jest przemijające, nic nie jest trwałe, a pełna satysfakcja człowieka jest niemożliwa. Żaden ziemski dobrostan nie jest w stanie zaspokoić człowieka, wręcz niszczy i marnuje to, co piękne na tym świecie. Autor opowiada o powszechnej zależności ludzi i świata od prawa przemijania, co sprawia, że ludzie powinni czerpać radość z życia i cieszyć się tym, co posiadają, bo w każdej chwili to może przeminąć. Człowiek powinien żyć w zgodzie z prawem boskim, ponieważ tylko Bóg nie przemija i zna ludzie czyny, które osądzi sprawiedliwie. Kohelet zwraca uwagę na kruchość i krótkotwałość wszelkiego życia, w tym władzy, bogactwa i mądrości, jednocześnie zachęcając do korzystania z niego, gdyż nigdy nie wiadomo, czy za chwilę będzie to jeszcze możliwe.
Motyw vanitas współcześnie
Współczesny poeta i ksiądz Jan Twardowski podkreśla istotę miłości, w swoim wierszu „Spieszmy się” zachęca do uznawania wartości drugiego człowieka, zanim odejdzie z naszego świata. Ostrzega przed pewnością, która może zabrać nam wrażliwość, podobnie jak każda chwila szczęścia.
Podobnie myśli przedstawia Wisława Szymborska, która wskazuje, że „Nic dwa razy się nie zdarza” w szkole życia. Nie ma możliwości „powtarzania” ani cofnięcia się w czasie. Każdy dzień przesuwa nas bliżej końca naszego życia, dlatego warto zastanowić się, jak ten koniec będzie wyglądał.
„Panny z Wilka” Jarosława Iwaszkiewicza to doświadczenie głębokiej refleksji nad ulotnością czasu i nietrwałością życia. Bohater utworu zdaje sobie sprawę, że wszystko wokół niego ulega ciągłym przemianom, a stare czasy z ludźmi, którzy byli mu bliscy, stają się niepowtarzalnymi wspomnieniami. Uświadamia sobie, że powrót do minionych dni jest niemożliwy, ponieważ zarówno on, jak i otaczający go ludzie, nieustannie ewoluują i zmieniają się.
Motyw vanitas a sztuka
Motyw vanitas nawiązuje również do malarstwa. Obrazy przedstawiające marność i przemijanie stanowią ważny wątek w sztuce, gdzie artyści starają się ukazać chwilowość ludzkiego życia. Motyw wanitatywny zadebiutował w okresie średniowiecza, jednak pełny rozwój tego motywu w sztuce i literaturze nastąpił głównie w epoce baroku, która czerpała inspirację ze średniowiecza. Ludzie tamtego okresu poszukiwali nowatorskich perspektyw na świat, skupiając się na kwestiach przemijalności i śmiertelności. W ramach tych poszukiwań sztuka zaczęła odzwierciedlać to, co wcześniej uważano za brzydkie czy niegodne upamiętnienia. Ten zwrot wiązał się z panującą na świecie sytuacją społeczną – kontrreformacją, liczne konflikty zbrojne oraz epidemie skłaniały twórców barokowi do refleksji nad tajemnicą przemijalności ludzkiego życia i naszym losie. Stąd literatura i sztuka barokowa w symboliczny sposób związane są z tym tematem.
Podsumowanie
Motyw vanitas szczególnym zainteresowaniem cieszył się w średniowieczu i baroku, jednak nie było epoki, w której artyści nie docenialiby tematu vanitas jako inpirującego. Zainteresowanie człowieka śmiertelnością stanowiło główny motyw rozważań nad sensem życia ludzkiego. Artyści, czerpiąc inspirację z otaczającego ich świata, starali się wyrazić w swoich twórczościach ideę ulotności ludzkiego istnienia oraz konieczności porzucenia dóbr doczesnych.
Brak Komentarzy