Motyw śmierci w literaturze. Przykłady i omówienie

Śmierć jest nieuchronnym elementem ludzkiego przemijania, a jednocześnie stanowi moment, którego prawie wszyscy obawiają się najbardziej. Przez wieki inspirowała ona wielu twórców, którzy starali się ukazać jej oblicza i znaczenie w życiu. Motyw śmierci to częsty temat, pojawiający się w wielu gatunkach literackich i odzwierciedlający różne wymiary ludzkiej egzystencji.

Jak jest przedstawiany motyw śmierci w literaturze różnych epok?

Motyw śmierci w literaturze może być przedstawiany w sposób symboliczny, metaforyczny lub dosłowny poprzez opisy fizyczne zgonu, uczucia żalu i straty, refleksje nad nietrwałością ludzkiego życia, rozważania nad sensem egzystencji w obliczu śmierci, marność doczesnych spraw, czy też upływ czasu.

Średniowiecze demonstrowało śmierć jako ważny element, wpływający zarówno na sferę religijną, jak i codzienne doświadczenia ludzi tamtej epoki. W średniowiecznej literaturze i sztuce dużą popularność zyskał motyw umierania zwany ars moriendi, motyw danse macabre, czyli swoisty „taniec śmierci” oraz memento mori przypominający, aby pamiętać o śmierci.

Epoka baroku przedstawiała kres życia poprzez refleksję nad motywem vanitas, czyli tematem przemijalności życia. W oświeceniu śmierć postrzegano z punktu widzenia nauki. Natomiast w literaturze romantyzmu ukazywano ją jako wyzwolenie i ucieleśnienie wolności. To okres, w którym śmierć człowieka stanowiła formę wyswobodzenia od ziemskich trosk i nieszczęść.

Motyw śmierci w literaturze — przykłady i omówienie

Śmierć, będąc nieodłączną częścią ludzkiego doświadczenia, została przedstawiona przez różne epoki literackie w odmienny sposób. W literaturze można odnaleźć liczne przykłady utworów, w których motyw śmierci pełni istotną rolę, stanowiąc przedmiot refleksji, symbolizmu, czy też inspirację dla wielu twórców. To zarazem fascynujące, jak i przerażające zagadnienie.

Mitologiczny obraz śmierci

Mitologia często traktuje śmierć jako istotny element życia, reprezentujący transformację, regenerację, czy też ponowne narodziny. Przykładem takiego mitu jest historia Eurydyki i Orfeusza. Eurydyka była piękną nimfą drzewną i żoną Orfeusza – króla Tracji, mającego talent do grania na lutni. Ktokolwiek ujrzał Eurydykę, od razu się z niej zakochiwał. Tak właśnie stało się z Aristajosem, który zaczął ją gonić. Wystraszona nimfa podczas swej ucieczki została ukąszona przez żmiję i wkrótce zmarła.

Zrozpaczony Orfeusz nie mógł znaleźć ukochanej, więc zdecydował udać się do podziemi. Dzięki swojemu darowi muzycznemu udało mu się przekonać Hadesa, aby Eurydyka opuściła krainę zmarłych. Jedynym warunkiem jej powrotu było to, że Orfeusz musiał iść przodem i nie wolno było mu spojrzeć na żonę, dopóki nie opuszczą krainy zmarłych. Bohater nie mógł się powstrzymać i odwrócił się, by spojrzeć na Eurydykę. Ta chwila zadecydowała o jej ponownej śmierci i utracie na zawsze. Mit ukazuje tragiczny aspekt ludzkiego życia, związany z tęsknotą, stratą i niemożnością odwrócenia niektórych decyzji oraz nieuchronnością śmierci.

Mitologiczne spojrzenie na śmierć pojawia się również w micie o Syzyfie. Władca Koryntu, imieniem Syzyf, jest ulubieńcem bogów i często uczestniczy w ich biesiadach na Olimpie. Bohater ma również skłonności  do plotkarstwa. Pewnego razu wyjawia ważny sekret Zeusa. Ten w odwecie posyła do niego boga śmierci – Tanatosa. Przebiegły Syzyf więzi go. Dzięki temu, ludzie na świecie przestają umierać. W końcu Tanatos zostaje uwolniony przez Aresa. Bogowie ponownie próbują zesłać Syzyfa do Hadesu, ale i tym razem bohater okazuje się sprytniejszy i zakasuje żonie pochówku swojego ciała.

Dusza Syzyfa błąka się po brzegach Styksu i nie może wejść do świata zmarłych. Dlatego Pluton pozwala powrócić mu na ziemię, aby ukarał żonę. Władca Koryntu wykorzystuje okazje i ukrywa się, zostając zapomniany. Gdy tylko bogowie przypominają sobie o nim, decydują się go ukarać. Od tej chwili Syzyf musi toczyć pod górę kamień, który za każdym razem spada. Jego historia odzwierciedla skryte i daremne pragnienia wielu ludzi, chcących wywinąć się od nieodwracalnej śmierci.

Ukazanie śmierci w Biblii

W Biblii motyw śmierci jest głęboko zakorzeniony zarówno w kontekście kary za grzech, jak i nadziei na zmartwychwstanie i życie wieczne dzięki nieśmiertelności duszy. Chrześcijaństwo w swoim światopoglądzie odbiera śmierć Jezusa na krzyżu jako akt ofiary, w wyniku której ludzkość może uzyskać zbawienie. Jezus, jako Syn Boży, oddał swoje życie w ofierze za grzechy ludzkości, tworząc drogę do pojednania z Bogiem. Dlatego Jego śmierć i poświęcenie ma głęboki sens oraz jest wyrazem nieskończonej miłości do ludzi.

Księga Rodzaju opisuje wprowadzenie śmierci do świata w wyniku grzechu pierworodnego Adama i Ewy. Bóg ostrzegał ich, że jeśli zjedzą z drzewa poznania dobra i zła, na pewno umrą. Pierwsi ludzie łamią nakaz, poddając się kuszeniu przez węża, uznawanego tradycyjnie za szatana. Zjadając owoc z zakazanego drzewa, wprowadzają grzech do świata, a śmierć staje się nieodłączną częścią ludzkiego losu.

„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”

W literaturze średniowiecza motyw śmierci często przedstawiany jest poprzez różnorodne symbole oraz metafory, które oddają jej uniwersalny charakter. Jednym z najbardziej znanych obrazów śmierci jest motyw danse macabre, znany także jako taniec śmierci, który został przedstawiony w wierszowanym dialogu pt. „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią” anonimowego autorstwa. Obraz ten przypomina o równości wszystkich przed obliczem nieuchronnego zakończenia ziemskiej wędrówki.

Średniowieczny utwór przedstawia rozmowę człowieka ze śmiercią. Jej uosobieniem jest tutaj kostucha. To ponura postać przypominająca człowieka, z rozkładającym się ciałem, ubrana w czarną opończę z kapturem i trzymająca kosę – jej nieodłączny atrybut. Takie przedstawienie pomagało ludziom oswoić się i przełamać strach przed odejściem z tego świata. Człowiek, który prowadzi z nią rozmowę, to wielki mędrzec Polikarp. Podmiot liryczny pragnie spotkać śmierć w jej realnej postaci i prosi o to Boga. Wizerunek śmierci wywołuje na nim ogromne wrażenie i pada jak nieżywy. Gdy Polikarp dochodzi do siebie, pyta kostuchę, czy da się ją przekupić. Śmierć wyśmiewa  jego postawę, bowiem nie daje się nikomu przekonać i mówi, że wszyscy, niezależnie od statusu społecznego, muszą jej ulec.

Śmierć w „Trenach” Jana Kochanowskiego

„Treny” to cykl dziewiętnastu utworów nazywanych traktatem filozoficznym, których autorem jest Jan Kochanowski. Wiersze powstały po śmierci jego ukochanej córeczki Urszulki. Autor opisuje swoją rozpacz, szok, a także próby zrozumienia sprawiedliwości w obliczu odejścia niewinnego dziecka. Rozważa również sens ludzkiego istnienia, szczególnie w obliczu nagłej utraty bliskiej osoby. Poeta szuka swego pocieszenia w wierzeniach religijnych, zastanawiając się nad miejscem po śmierci córki w niebie i nad boskimi planami. Język poetycki jest pełen ekspresyjnych obrazów, metafor i symboli, które wyrażają nieopisaną żałobę ojca. Dlatego „Treny” stanowią najbardziej autobiograficzne dzieło poety.

Motyw śmierci w „Dżumie” Alberta Camusa

Albert Camus w swojej powieści pt. „Dżuma” eksploruje motyw śmierci w kontekście epidemii dżumy, która opanowuje fikcyjne miasto Oran. Zostaje ono odizolowane od reszty świata, stając się miejscem do obserwowania ludzkich postaw i zachowań w obliczu choroby. Postacie w powieści doświadczają bezradności wobec nadchodzącej śmierci i cierpienia. Główny bohater doktor Bernard Rieux naraża swoje zdrowie i życie przy ratowaniu chorych. Wie jednak, że sam nie powstrzyma epidemii, a jego starania są skazane na porażkę. „Dżuma” to nie tylko opis masowej śmierci, ale także filozoficzne rozważania na temat ludzkiego sensu życia, absurdu i egzystencjalnej walki w obliczu bezsensowności zakończenia żywota.

„Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall

„Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall to literackie świadectwo o zagładzie żydów, a jego głównym tematem jest sama śmierć. Autorka z pomocą Marka Edelmana opisała wydarzenia związane z żydowskim powstaniem w getcie warszawskim z roku 1943. Panowały tam okropne warunki. Brakowało żywności, lekarstw i innych podstawowych produktów. Leżące na ulicy zwłoki stanowiły część dnia powszedniego.

Ludzie przebywający w obozach koncentracyjnych od początku wiedzieli, że są skazani na nieuchronną śmierć. Postanowili więc sami zadecydować, jak będzie wyglądać ich sposób umierania. Ruszyli do walki o swoją godność i wolność. Od samego początku byli świadomi, że nie mają najmniejszych szans w tej walce i nic nie wskórają wobec śmierci. Stała się ona dla nich jedynym sposobem ucieczki.

„Pieśń o Rolandzie”, czyli epos rycerski z motywem śmierci

W średniowieczu wizja śmierci była uważana za nieunikniony los każdego rycerza. Przykładem zastosowania motywu ars moriendi w literaturze jest epos rycerski pt. „Pieśń o Rolandzie”. Najważniejszą sceną całego utworu stała się bitwa w wąwozie Roncevaux, gdzie starły się wojska Karola Wielkiego i Saracenów. Głównym dowodzącym tylnej straży Franków była tytułowa postać Rolanda. Bohater, wraz ze swoją drużyną, w trakcie bitwy ponosi klęskę. Zamiast honorowego odwrotu decyduje się wybrać śmierć, co podkreśla wartość cnoty rycerskiej w epoce średniowiecza.

Przed śmiercią rycerz próbuje zniszczyć swój miecz zwany Durendalem, aby nie trafił w ręce poganów, ale okazuje się to bezskuteczne. Bohater nie chce umrzeć na polu bitwy, dlatego wspina się na pobliskie wzgórze. Na szczycie kładzie się na trawę twarzą do ziemi i odwraca wzrok w kierunku Hiszpanii. Zaczyna modlić się do Boga i żałować swych grzechów oraz powierza Mu swoją rękawicę. Następnie z nieba zstępują aniołowie i zabierają jego duszę. Epos ukazuje śmierć w postaci sztuki odejścia z godnością.

„Romeo i Julia” Williama Szekspira

W literackich dramatach i epopejach śmierć jest często przedstawiana jako element dramatyzujący losy bohaterów oraz zamykający ścieżkę życiową postaci. Motyw śmierci jest zatem eksplorowany poprzez wątki związane z odejściem bohaterów. „Romeo i Julia” Williama Szekspira to przykład utworu ukazującego miłość silniejszą od śmierci.

Tytułowi bohaterowie, należący do dwóch wrogich rodzin, zakochują się w sobie i decydują na potajemny ślub. Wszystko komplikuje zamordowanie przez Romea Tybalta. Za swoje przewinienia bohater zostaje wygnany z Werony, a Julia zmuszona do ślubu z Parysem. Pomocy udziela jej Ojciec Laurenty, który pomaga upozorować śmierć kobiety. Gdy Romeo dowiaduje się o śmierci ukochanej, przybywa na grób i popełnia samobójstwo. Chwilę później budzi się Julia i widząc nieżywego ukochanego, również odbiera sobie życie.

Miłość bohaterów kończy się tragicznie, co podkreśla motyw śmierci jako cenę za naruszenie społecznych reguł i zasad. Doświadczenie śmierci staje się dla nich formą ucieczki przed konsekwencjami łamania prawa i nieposłuszeństwa bliskim, a jednocześnie symbolem ich wzajemnego oddania.

Śmierć ukazana w „Dziejach Tristana i Izoldy”

„Dzieje Tristana i Izoldy” to średniowieczna opowieść, w której zagadnienie śmierci stanowi jeden z kluczowych elementów. Król Kornwalii, Marek, zleca rycerzowi Tristanowi zadanie odnalezienia Izoldy Złotowłosej, która ma być jego przyszłą małżonką. W trakcie podróży tytułowi bohaterowie przypadkowo piją napój miłosny, co prowadzi do głębokiego uczucia pomiędzy nimi. Pomimo zaślubin Złotowłosej z królem, kochankowie spotykają się potajemnie. Zdradzeni przez baronów, uciekają przed karą i ukrywają się w puszczy. Ich kryjówka zostaje zdemaskowana przez leśniczego, ale król daruje im życie.

Rycerz odchodzi do Bretanii, gdzie żeni się z Izoldą o Białych Dłoniach, lecz nie przestaje cierpieć z powodu nieszczęśliwej miłości. Ranny w walce, prosi o ostatnie spotkanie z ukochaną. Kaherdyn płynie po nią, lecz zazdrosna żona kłamie, że statek ma czarną flagę. Tristan odchodzi na łożu śmierci w rozpaczy, a ukochana ginie zaraz po swoim przybyciu. Ich groby łączy krzak głogu, który symbolizuje wieczną i niezniszczalną miłość. Motyw śmierci w tym utworze podkreśla trudności ludzkiego bytu, jakie wiążą się z zakazanym uczuciem i konfliktem między lojalnością a uczuciami.

„Cierpienia młodego Wertera” Johanna Wolfganga Goethego

Swoje wyobrażenie śmierci przedstawił również Johann Wolfgang Goethe w „Cierpieniach młodego Wertera”. Werter jest młodym człowiekiem pełnym uczuć, głębokich emocji i artystycznej duszy. Mężczyzna darzy uczuciem piękną Lottę, która również podziela jego uczucia, ale jest przeznaczona innemu. Bohater, nie mogąc znieść cierpienia związanego z nieszczęśliwą miłością, ostatecznie popełnia samobójstwo. Goethe opisuje tę scenę w sposób, który podkreśla emocjonalną rozpacz i desperację młodzieńca.

Werter wybiera śmierć jako ucieczkę przed własnym cierpieniem. Jest to także odejście od norm społecznych i konwencji, co było charakterystyczne dla ducha romantyzmu. Werter nie potrafi znaleźć miejsca dla siebie, dlatego jego chwila śmierci jest aktem buntu przeciwko ograniczającemu i niezrozumiałemu społeczeństwu.

Motyw śmierci w opowiadaniach Tadeusza Borowskiego

Literatura polska niejednokrotnie ukazuje motyw śmierci w czasie wojny m.in. w zbiorze opowiadań Tadeusza Borowskiego. Autor opisuje życie w okupowanej Warszawie oraz obozach koncentracyjnych. Śmierć jest wszechobecna. Ludzie ginęli z powodu głodu, chorób, przemocy fizycznej, czy też popełniali samobójstwo. Istota śmierci stanowiła tutaj sposób ucieczki przed nieznośnym cierpieniem, upokorzeniem i beznadziejnością przetrwania w warunkach obozowych. Odebranie sobie życia oznaczało dla niektórych możliwość zachowania choćby pozornego poczucia kontroli nad własnym losem. Ludzie tracili swoją tożsamość i godność, co wpływało na sposób, w jaki postrzegali śmierć.

Podsumowanie

Śmierć stanowi nieuniknioną towarzyszkę każdego życia ludzkiego. Mimo to często odczuwamy przed nią lęk. Nie jesteśmy pewni, co nas czeka po zakończeniu ziemskiej egzystencji, dlatego jej tajemnica nieustannie fascynuje kolejne pokolenia artystów, a każdy z nich sztukę umierania odbiera na swój własny sposób. Literatura obfituje w liczne przykłady motywu śmierci, więc warto coś wiedzieć na ten temat, a w szczególności, gdy przygotowujemy się do matury z języka polskiego.